احکام امانت و امانت‏دار

یکی از اموری که در اسلام و منابع دینی بر آن تأکید زیادی شده است و توجه و عنایت ویژه و حفظ و نگهداری آن از علایم ایمان و باور دینی به حساب آمده، امانت‎داری‏است. قرآن‌کریم در سوره مؤمنون، امانت‎داری و رعایت عهد و پیمانها را از علایم ایمان و نشانه فلاح و رستگاری به شمار آورده و فرموده است: «وَ الَّذِینَ هُمْ لِأَمَانَاتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ رَاعُونَ»  و همچنین از امام صادق‏ روایت شده که فرموده‏اند به طولانی بودن رکوع یا سجده کسی نگاه نکنید برای اینکه ممکن است به آن عادت کرده باشد و اگر آن‎را ترک کند دچار ترس و اضطراب می‏گردد، بلکه برای شناخت درستی و نادرستی واقعی فرد به راستگویی و امانت‎داری او نظر کنید.
امانت و امانت‎داری در نظام اسلامی و منابع دینی از آن چنان جایگاه رفیعی برخوردار است که آن‎را از محوری‏ترین شرایط، برای پذیرش مسئولیتها و موقعیتهای‏کلیدی اجتماعی و سیاسی، به شمار آورده‏اند به‌طوری که اگر کسی امین نباشد، در نظام اسلامی حقّ تصدی مسئولیتهای مهم اجتماعی مانند امامت امّت، مرجعیت دینی، قضاوت اسلامی و دیگر مقامهای اجتماعی و سیاسی را ندارد، در غیر این صورت اگر کسی مسئولیتی را بپذیرد و آسیب و ضررهایی وارد سازد، علاوه بر اینکه گناه کرده، ضامن نیز هست.
مسئلۀ ۲۸۰۰ :    اگر کسی مال خود را در اختیار دیگری قرار دهد که برایش حفظ کند و او هم قبول کند، امانت محقق می‏شود و امانت‎دار واجب است به شرایط و احکام امانت و امانت‎داری عمل کند. در تحقّق امانت لفظ و صیغه خاصی شرط نیست بلکه امانت هم با لفظ و هم با عملی که مقصود را بفهماند محقق می‏شود. امانت‏گذار را «مُوَدّع» یا «ودعی» و امانت‎دار را «مستودع» و امانت را «ودیعه» می‏نامند.
مسئلۀ ۲۸۰۱ :    امانت‎دار و امانت‏گذار هر دو باید عاقل و بالغ باشند اگر انسان مالی را نزد بچه یا دیوانه امانت بگذارد یا بچه و دیوانه مالی را نزد کسی امانت بگذارند صحیح نیست، مگر آنکه بچه و دیوانه فقط عاملی برای رسیدن مال به دست عاقل و بالغ باشند، گرچه این دو فرض از جهت حکم شرعی متفاوت می‏باشند که در مسائل بعد توضیح داده می‏شود.
مسئلۀ ۲۸۰۲ :    اگر امانت‎دار چیزی را از بچه یا دیوانه به‌طور امانت تحویل بگیرد واجب است آن‎را فوراً به صاحبش بازگرداند و در صورتی که آن مال ملک خود کودک یا دیوانه باشد، واجب است آن‎را به ولیّ آنان برساند و اگر در این فرض آن شیئ از بین برود، امانت‎دار ضامن عین یا قیمت آن خواهد بود، مگر آنکه به عنوان امانت تحویل نگرفته باشد، بلکه به این عنوان تحویل گرفته باشد که نگذارد مال خراب شود و از آن نگهداری کند یا به ولیّ ایشان برساند، که اگر در نگهداری آن کوتاهی نکند و تلف شود ضامن نیست.
مسئلۀ ۲۸۰۳ :    کسی که نمی‏تواند و از حفظ و نگهداری امانت عاجز است، احتیاط واجب آنست که آن‎را قبول نکند، مگر آنکه توانایی او از مالک بیشتر باشد و کس دیگری که بتواند آن مال را بهتر حفظ کند وجود نداشته باشد یا مالک وضعیت امانت‎دار را بداند و یا او مالک را از وضع خود آگاه سازد و در عین حال مالک آن مال را نزد او به امانت گذارد در این صورت رعایت آن احتیاط واجب نیست، گرچه مطلوب است.
مسئلۀ ۲۸۰۴ :    اگر امانت‎دار به صاحب مال بفهماند که حاضر نیست از مال او نگهداری کند و در عین حال صاحب مال آن‎را نزد او بگذارد و برود، اگر صاحب مال خود قدرت و تمکن حفظ مالش را دارد و در عین حال مال را نزد آن فرد گذاشته و می‏رود، اگرچه مستحب آنست که امانت‎دار در صورت امکان آن‎را نگهداری‏کند، ولی اگر تلف شود ضامن نیست چون امانت را قبول نکرده است. اما اگر صاحب مال قدرت و تمکن نگهداری از آن مال را ندارد و امانت‎دار این قدرت را دارد یا از صاحب مال تواناتر است و یا صاحب مال غایب است و از اوضاع مال خبر ندارد و مال هم به صورتی است که اگر نگهداری نشود در معرض فساد و تلف شدن قرار می‏گیرد و در این صورت احتیاط واجب آنست که امانت‎دار آن‎را در حد امکان حفظ کند.
مسئلۀ ۲۸۰۵ :    قرارداد امانت از قراردادهای لازم نیست، بنابراین هر کدام از طرفین که بخواهند می‏توانند آن‎را به هم بزنند، منتها اگر امانت‎دار منصرف شود و قرارداد امانت را به هم بزند، در حد امکان واجب است فوراً امانت را به صاحب یا وکیل و یا ولیّ او برساند یا به آنان اطلاع دهد و اگر بدون عذر موجه به صاحبش نرساند یا به آنان اطلاع ندهد و امانت از بین برود، ضامن است که عین یا قیمت آن‎را به صاحبش برساند.
مسئلۀ ۲۸۰۶ :    کسی که امانت را می‏پذیرد باید جای مناسب آن امانت را داشته باشد و اگر ندارد در تهیه آن تلاش کند و طوری از آن نگهداری کند که مردم نگویند در امانت کوتاهی یا خیانت شده است و اگر در جای غیر مناسب نگهداری کند و تلف شود، ضامن است.
مسئلۀ ۲۸۰۷ :    کسی که امانت را می‏پذیرد، اگر در حفظ و نگهداری آن کوتاهی یا زیاده‎روی نکند و به‌طور اتّفاقی از بین برود، ضامن نیست، ولی اگر آن‎را عمداً و اختیاراً تلف کند یا در جایی نگهداری کند که امن و یا مناسب آن مال نیست و در اثر آن تلف شود، ضامن است و عین یا قیمت آن‎را باید به صاحبش بدهد، مگر اینکه امانت‎دار جایی بهتر از آن نداشته باشد و نتواند امانت را به صاحبش برگرداند یا اینکه نتواند به کسی که بهتر از او نگهداری می‏کند برساند، در این حالات اگر تلف شود ضامن نیست.
مسئلۀ ۲۸۰۸ :    چنانچه امانت‎دار بترسد که مال امانت، اگر نزد وی بماند از بین برود یا دزد آن‎را ببرد، در این صورت اگر می‏تواند آن‎را به صاحب مال یا وکیل و یا ولیّ او برساند، واجب است این کار را انجام دهد و اگر دسترسی به هیچ کدام از آنها نداشته باشد، واجب است آن‎را نزد حاکم شرع واجد شرایط بگذارد تا برای صاحبش نگهداری شود. اگر حاکم شرع یا نماینده او وجود نداشته باشند یا دسترسی به ایشان ممکن نباشد، باید آن‎را نزد شخصی امین که قدرت نگهداری آن‎را دارد، امانت بگذارد تا برای صاحبش حفظ کند.
مسئلۀ ۲۸۰۹ :    اگر امانت‏گذار که صاحب مال است دیوانه شود یا بمیرد، عقد ودیعه باطل می‏شود و امانت‎دار واجب است فوراً ودیعه را به ولیّ دیوانه یا وراث میت برگرداند و یا آنان را باخبر سازد و اگر بدون عذر شرعی به آنها نرساند یا خبر ندهد و در خبردادن کوتاهی کند و امانت تلف شود، ضامن است. مگر آنکه خبر ندادن و نرساندن مال به آنان به خاطر این باشد که بخواهد ولی یا وراث میت را بشناسد یا اینکه بخواهد بداند میت وارث دیگری هم دارد یا نه و در عین حال در حفظ و نگهداری ‏امانت هم کوتاهی، تعدّی یا تفریط نکرده و مال تلف شده باشد، ضامن نیست.
مسئلۀ ۲۸۱۰ :    اگر امانت‏گذار- که صاحب مال است- بمیرد و چندین وارث داشته باشد، امانت‎دار، باید امانت را به همۀ ورثه یا به کسی که از طرف همۀ وراث نمایندگی‏دارد، تحویل دهد و اگر میت وصی هم داشته باشد در مقدار یک‌سوم یا کمتر از آن باید به وصی رجوع کرد، بنابراین اگر بدون مراجعه به همه و اجازۀ آنان همۀ امانت را به یکی از وراث تحویل دهد، ضامن سهم دیگر ورثه خواهد بود.
مسئلۀ ۲۸۱۱ :    اگر امانت‎دار نشانه‏های مرگ را در خود ببیند، واجب است تا در صورت امکان امانت را به صاحب، وکیل یا ولیّ او برساند و اگر ممکن نیست، به حاکم شرع جامع شرایط تحویل دهد. اگر هم به حاکم شرع یا نماینده او دسترسی ندارد، واجب است وصیت کند و برای وصیت خود شاهد بگیرد و اگر لازم است از طریق نهادهای قانونی و رسمی مشخص کند، باید این کار را انجام دهد و برای وصی و شاهد، در صورت لزوم، به صورت رسمی و قانونی، مثلاً در دفترخانه، آن مال و جنس و خصوصیت امانت و محل و صاحب آن‎را توضیح دهد و بنویسد، مگر در صورتی که به وارث خود اطمینان داشته باشد و آنان را امین بداند و خصوصیات امانت را به آنان بگوید یا آنان از خصوصیت امانت و صاحب آن با خبر باشند و احتمال جابه‎جایی و از بین رفتن امانت را ندهد، در این صورت وصیت لازم نیست، اگرچه بهتر است.
مسئلۀ ۲۸۱۲ :    اگر امانت‎دار علایم و نشانه‏های مرگ را مشاهده کند و به وظیفه‏ای که در مسئلۀ پیش گفته شد عمل نکند، در این صورت اگر امانت تلف شود، ضامن است، گرچه در نگهداری آن کوتاهی نکرده باشد و بیماری وی خوب شود یا اینکه پس از مدّتی پشیمان شده و وصیت کند.
مسئلۀ ۲۸۱۳ :    مالی که به عنوان رهن، عاریه، اجاره یا مضاربه و مانند آن گذاشته شده است، در دست طرف قرارداد امانت است و واجب است در حفظ و نگهداری آن بکوشد و اگر کوتاهی یا زیاده‎روی کند، ضامن است.
مسئلۀ ۲۸۱۴ :    اگر انسان مالی را از سیل بگیرد یا مال دزدی به دستش برسد یا در اثر اشتباه در نقل و انتقال و جابه‎جایی یا اشتباه در معامله و مانند آن مالی به دست انسان برسد، واجب است آن‎را به صورت امانت نگهداری کند تا به دست مالک، وکیل یا ولیّ او برساند و یا به آنان خبر دهد و نیز اگر مال گمشده‏ای پیدا کند یا مالی را که در معرض نابودی قرار دارد به دست آورد، باید آن‎را حفظ کند یا مطابق نظر حاکم شرع جامع شرایط عمل کند.
مسئلۀ ۲۸۱۵ :    اگر کافر هم مال خود را نزد مسلمان به امانت بگذارد، حفظ و نگهداری آن واجب است و هرگاه صاحب مال بخواهد امانت خویش را پس بگیرد و آن‎را مطالبه کند، اگر کافر حربی نباشد، رد آن واجب است و در کافر حربی، بنا بر احتیاط واجب رد آن لازم و واجب است.
مسئلۀ ۲۸۱۶ :    اگر کسی امانت‎داری خود را انکار کند یا امانتی را قبول کند ولی ادّعا کندکه بدون تعدّی و تفریط تلف شده است و یا آن‎را به صاحبش بازگردانیده است و امانت‏گذار خلاف این ادّعا را داشته باشد، اگر امانت‏گذار یا هر دو، تلف شدن را قبول داشته باشند و امانت‏گذار مدّعی تفریط و تعدّی بوده و امانت‎دار منکر باشد، در صورتی که امانت‏گذار بینه نداشته باشد، قول امانت‎دار و قسمش پذیرفته است.
مسئلۀ ۲۸۱۷ :    امانت‏گذار جایز است در ضمن قرارداد امانت، برای حفظ و نگهداری آن، چیزی به عنوان مزد نگهداری معین کند.
مسئلۀ ۲۸۱۸ :    چنانچه مال امانت منافعی داشته باشد برای صاحب مال است، مگر آنکه در ضمن قرارداد شرط کرده باشند منافع آن متعلق به امانت‎دار باشد.
مسئلۀ ۲۸۱۹ :    اموالی که در بانک یا مانند آن به امانت گذاشته می‏شوند دو حالت دارد:
۱- اینکه هدف امانت‏گذار این باشد که عین آنها باقی بماند، مانند فرش و سکه و چیزهایی که از این قبیل است، در این قبیل موارد تصرّف در آنها به هیچ وجه جایز نیست، مگر آن مقداری که در حفظ و نگهداری آنها مؤثّر است.
۲- ودیعه و امانت گذاشتن، برای حفظ عین آنها نبوده بلکه برای حفظ مالیت و ارزش آنها باشد، اظهر آنست که پول و اسکناس و مانند آن از این قبیل است، بنابراین تصرّف در آنهاجایز است و در مواردی که مشکوک است حالت اول است یا دوم، ظاهر آنست که تصرّف در آنها جایز است ولی احتیاط آنست، تصرّف نشود.
مسئلۀ ۲۸۲۰ :    مبالغ، کالا و چیزهایی که بانکها و یا دیگر مؤسسات مالی و اعتباری برای سپرده‏گذاران می‏دهند حلال و تصرّف در آنها جایز است.

آیا تمایل به دریافت آخرین اخبار و اعلانات دارید؟
خیر
بله